Konosament (bill of lading) a list przewozowy CMR

Konosament (ang. bill of lading, B/L lub BOL) to dokument przewozowy, który przewoźnik morski wydaje załadowcy po przyjęciu ładunku na statek. Wymienia strony, opisuje ładunek i wskazuje miejsce przeznaczenia. Pochodzi z transportu morskiego i tam jest używany najczęściej, choć w języku angielskim nazwę bill of lading stosuje się czasem także w innych gałęziach transportu. W transporcie drogowym jego miejsce zajmuje inny dokument: list przewozowy, w przewozie międzynarodowym list przewozowy CMR. To dwa różne dokumenty, których nie należy utożsamiać.

Konosament a list przewozowy CMR

List przewozowy CMR potwierdza zawarcie umowy międzynarodowego przewozu drogowego (art. 4 konwencji CMR). Sporządza się go w trzech oryginałach podpisanych przez nadawcę i przewoźnika: pierwszy otrzymuje nadawca, drugi towarzyszy przesyłce, a trzeci zatrzymuje przewoźnik (art. 5). Do czasu przeprowadzenia dowodu przeciwnego jest dowodem zawarcia umowy, jej warunków i przyjęcia towaru przez przewoźnika (art. 9). Brak, nieprawidłowość lub utrata listu nie wpływa jednak na ważność umowy (art. 4). W przewozach krajowych list przewozowy składa przewoźnikowi nadawca na podstawie Prawa przewozowego (art. 38).

Najważniejsza różnica: list przewozowy CMR nie jest dokumentem legitymującym do towaru. Przekazanie go komuś nie daje prawa do odbioru ładunku, w przeciwieństwie do indosu konosamentu na zlecenie. Lotniczym odpowiednikiem jest lotniczy list przewozowy, w przewozach konsolidowanych w postaci MAWB między linią lotniczą a spedytorem. Polska jest też stroną protokołu dodatkowego do konwencji CMR o elektronicznym liście przewozowym (e-CMR), ogłoszonego w Dzienniku Ustaw w 2019 roku.

Trzy funkcje konosamentu

• Pokwitowanie: przewoźnik potwierdza przyjęcie na statek ładunku opisanego w dokumencie.
• Dowód umowy przewozu: dokument potwierdza warunki, na jakich przewoźnik zobowiązał się przewieźć ładunek, w tym port załadunku i port wyładunku.
• Dokument legitymujący: konosament uprawnia do dysponowania ładunkiem i do jego odbioru, a konosament na zlecenie lub na okaziciela można przenieść na inną osobę, więc towar da się sprzedać, gdy jeszcze płynie.

Kodeks morski stanowi, że przewoźnik po przyjęciu ładunku na statek wydaje załadowcy na jego żądanie konosament (art. 129 § 1). Konosament jest dowodem przyjęcia ładunku na statek i dokumentem legitymującym do dysponowania ładunkiem i do jego odbioru (art. 131 § 1). Może być imienny, na zlecenie albo na okaziciela (art. 134), a przenosi się go odpowiednio przez przelew wierzytelności, indos albo wydanie dokumentu (art. 135).

Wydanie ładunku z konosamentu

Konosament na zlecenie pozwala bankowi finansować ładunek, bo dokument w jego rękach reprezentuje towar, który jest jeszcze na morzu. Morski list przewozowy (sea waybill) działa natomiast tylko jako pokwitowanie i dowód umowy, a ładunek wydaje się odbiorcy po potwierdzeniu tożsamości, bez oryginału dokumentu. Przy konosamencie przewoźnik wydaje ładunek za zwrotem oryginału z wydanego kompletu. Jeśli towar dotrze przed dokumentami, co zdarza się na krótkich trasach morskich, odbiorca nie może go po prostu odebrać, a wydanie bez oryginału jest decyzją handlową, a nie dyspozytorską. Dla przewoźnika drogowego, który odbiera kontener z terminalu, oznacza to, że bez zwolnienia ładunku przez armatora kontener nie wyjedzie z portu, nawet jeśli ciężarówka już czeka.