Towary niebezpieczne: definicja, klasy i przepisy

Towary niebezpieczne to materiały i przedmioty, które ze względu na swoje właściwości mogą w czasie przewozu zagrażać ludziom, mieniu lub środowisku, na przykład paliwa, gazy, kwasy, farby czy baterie litowe. Definicja w polskiej ustawie o przewozie towarów niebezpiecznych jest formalna: towar niebezpieczny to materiał lub przedmiot, którego umowa ADR, regulamin RID lub umowa ADN nie dopuszcza do przewozu albo dopuszcza tylko na określonych w nich warunkach (art. 2 pkt 4). O tym, czy ładunek jest niebezpieczny, decyduje więc klasyfikacja, a nie wygląd opakowania. To pojęcie nadrzędne: obejmuje przewóz drogą, koleją, wodami śródlądowymi, morzem i powietrzem, a każda z tych gałęzi ma własne przepisy oparte na wspólnych zaleceniach ONZ.

Dziewięć klas i numer UN

Punktem wyjścia są zalecenia ONZ dotyczące transportu towarów niebezpiecznych, tak zwane przepisy modelowe. Według Międzynarodowej Organizacji Morskiej (IMO) wyznaczają one podstawowe wymagania dla wszystkich rodzajów transportu, a ADR, RID, ADN i kodeks IMDG przejmują je do swoich regulacji. Dlatego podział na klasy zagrożenia jest w nich taki sam:

• klasa 1: materiały i przedmioty wybuchowe,
• klasa 2: gazy,
• klasa 3: materiały ciekłe zapalne,
• klasa 4: materiały stałe zapalne, samozapalne oraz wydzielające w zetknięciu z wodą gazy palne (podklasy 4.1, 4.2 i 4.3),
• klasa 5: materiały utleniające i nadtlenki organiczne (5.1 i 5.2),
• klasa 6: materiały trujące i zakaźne (6.1 i 6.2),
• klasa 7: materiały promieniotwórcze,
• klasa 8: materiały żrące,
• klasa 9: różne materiały i przedmioty niebezpieczne.

W obrębie klasy każdy materiał ma numer UN i prawidłową nazwę przewozową. Wiele materiałów ma też grupę pakowania, która stopniuje zagrożenie: grupa I oznacza duże zagrożenie, II średnie, a III małe. Dzięki wspólnemu źródłu te dane zwykle się nie zmieniają, gdy ładunek przechodzi z jednej gałęzi transportu do innej, na przykład z kolei na drogę. Produkty typowe dla każdej klasy wymienia hasło o tym, czym jest umowa ADR, która określa zasady przewozu drogowego towarów niebezpiecznych.

Przepisy dla każdej gałęzi transportu

Na podstawie zaleceń ONZ każda gałąź transportu ma własny zbiór przepisów:

• Droga: Umowa dotycząca międzynarodowego przewozu drogowego towarów niebezpiecznych (ADR), sporządzona w Genewie w 1957 r.
• Kolej: regulamin RID, który stanowi załącznik C do Konwencji o międzynarodowym przewozie kolejami (COTIF).
• Śródlądowe drogi wodne: umowa europejska ADN.
• Morze: kodeks IMDG Międzynarodowej Organizacji Morskiej, który od 1 stycznia 2004 r. jest obowiązkowy na podstawie konwencji SOLAS dla towarów niebezpiecznych przewożonych w opakowaniach.
• Powietrze: ogólne zasady określa załącznik 18 do Konwencji o międzynarodowym lotnictwie cywilnym, a szczegółowe przepisy zawierają Instrukcje Techniczne ICAO (Doc 9284). Nadawcy, spedytorzy i linie lotnicze pracują zwykle na podręczniku IATA DGR, który wydawca opisuje jako praktyczną wersję Instrukcji Technicznych; przewoźnicy lotniczy mogą przy tym stawiać wymagania ostrzejsze.

W Unii Europejskiej dyrektywa 2008/68/WE stosuje ADR, RID i ADN także do przewozów wewnątrz jednego państwa. W Polsce przewóz drogowy, koleją i żeglugą śródlądową reguluje ustawa z 19 sierpnia 2011 r. o przewozie towarów niebezpiecznych. W przewozie krajowym nie obowiązują wymagania ADR, RID i ADN dotyczące używania języków innych niż polski (art. 3 ust. 2).

Od przepisów transportowych trzeba odróżnić prawo chemiczne. Rozporządzenie REACH dotyczy rejestracji i oceny chemikaliów, ale wprost wyłącza ze swojego zakresu przewóz substancji i mieszanin niebezpiecznych koleją, drogą, żeglugą śródlądową, morzem i powietrzem (art. 2 ust. 1 lit. d).

Obowiązki nadawcy

Za to, czy towar jest niebezpieczny i jak go opisać, odpowiada nadawca, czyli strona, która oddaje towar do przewozu i figuruje w liście przewozowym. To on rozpoznaje zagrożenia, przypisuje towarowi numer UN i prawidłową nazwę przewozową oraz przekazuje przewoźnikowi wymagane informacje i dokumenty. ADR rozdziela obowiązki między uczestników przewozu w dziale 1.4: osobne zadania mają między innymi nadawca, przewoźnik, odbiorca, załadowca, pakujący, napełniający i rozładowca.

W drogowym dokumencie przewozowym muszą się znaleźć między innymi:

• numer UN i prawidłowa nazwa przewozowa,
• klasa, z ewentualnym zagrożeniem dodatkowym, oraz grupa pakowania, jeśli ją przypisano,
• liczba i rodzaj sztuk przesyłki oraz łączna ilość każdego towaru,
• nazwa i adres nadawcy oraz odbiorcy,
• kod ograniczeń przejazdu przez tunele, jeśli przypisano go do towaru.

W Polsce każdy uczestnik przewozu musi też wyznaczyć doradcę do spraw bezpieczeństwa przewozu towarów niebezpiecznych, chyba że przewozi towary każdorazowo w ilościach mniejszych niż określone w ADR, RID lub ADN (art. 15 ustawy). Doradca wspiera firmę, ale klasyfikacja i dane w dokumentach pozostają zadaniem nadawcy.

Towary niebezpieczne w pracy przewoźnika

Dla dyspozytora ładunek niebezpieczny zaczyna się przy zapytaniu ofertowym, a nie przy rampie. Numer UN, klasa i ilość decydują o tym, jaki pojazd i jakie wyposażenie są potrzebne, czy kierowca musi mieć zaświadczenie ADR i którędy może prowadzić trasa. Dlatego dane o towarze warto otrzymać na piśmie, zanim padnie cena. Firmy, które przewożą takie ładunki regularnie, znajdą przegląd potrzebnych funkcji w opisie oprogramowania TMS dla przewoźników ładunków ADR.

Przy przesyłkach multimodalnych każdy odcinek podlega własnym przepisom: statek kodeksowi IMDG, samolot Instrukcjom Technicznym ICAO, a ciężarówka umowie ADR. Za to, by pojazd miał dokumenty i tablice ostrzegawcze wymagane przez ADR, odpowiada przewoźnik drogowy, dlatego dane przejęte z wcześniejszego etapu warto porównać z tymi wymaganiami jeszcze przed odbiorem ładunku. Przypadek kontenera z USA omawia hasło o tym, co oznacza hazmat, czyli określenie materiałów niebezpiecznych w przepisach USA.